Қазақстанда зейнетақы қорынан ақша алу қиындай түсті: тұрғын үй нарығында жағдай қалай құбылады

Былтыр қазақстандықтар Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан тұрғын үй сатып алуға 450 миллиард теңгеден астам қаржы жұмсаған. Аталған көрсеткіш бір жыл бұрынғымен салыстырғанда 81 пайызға артық. Жұрт қордағы қаражатты жаңа салынған үйлерді де, ескі пәтерлерді де сатып алу үшін, сондай-ақ ипотеканың бастапқы жарнасын төлеу үшін белсенді түрде пайдаланды. Зейнетақы жинақтары ұзақ уақыт бойы тұрғын үй нарығы үшін негізгі қаржы көзі болды. Жақында күшіне енген ереже бойынша зейнетақы қорында қалуы тиіс жеткіліктілік шегі салымшының жасына қарай 79 пайызға және одан да жоғары деңгейге өсті. Соған сай орта жастағы көптеген азамат қордағы ақшасын тұрғын үй сатып алуға пайданала алмайтын болды. Енді қордағы ақшаны ірі жинақтары бар шектеулі топ, ұзақ жылдар бойы қызметте болып, зейнетке шыққандар және зейнетақы аннуитетінің иелері ғана пайдалана алады. Қаржы көзі шектелгендіктен, енді тұрғын үйге деген сұраныс қандай факторлардың есебінен қалыптасады деген заңды сұрақ туындайды. Аталған мәселеге қатысты құрылыс саласы бойынша сарапшы Диляра Сейітнұрова жауап берді, деп хабарлайды Azattyq Rýhy.

«Алдағы уақытта нарыққа әсер ететін негізгі үш фактор бар, бірақ олардың ешқайсысы жеке-дара зейнетақы қаражатының орнын баса алмайды. Бірінші фактор – мемлекеттік ипотекалық бағдарламалар. Қазіргі таңда жылдық мөлшерлемесі 7 пайыздық «7-20-25» бағдарламасы жұмысын жалғастырып келеді. Бірақ жобаны қаржыландыру көлемі бүкіл ел бойынша шамамен 100 миллиард теңгемен шектелген, сондықтан халықтың сұранысын толық өтей алмайды. Сондай-ақ, «Отбасы банк» арқылы жүзеге асатын «Наурыз» және «Отау» бағдарламалары бар. Мемлекеттік жобаларға қатысу үшін шотта депозит сомасы болуы керек және соңғы бес жылда тұрғын үйі болмауы қажет. Банк деректері бойынша, жеңілдетілген несие алатындардың орташа жасы – шамамен 32 жастағы отбасылы азаматтар. Бұған қоса әйелдерге арналған «Ұмай» бағдарламасы қайта іске қосылып жатыр. Мемлекеттік қолдау құралдары белгілі бір әлеуметтік санаттарға ғана арналған әрі бюджет мүмкіндіктерімен шектелген. Олар сұраныстың ең төменгі қажетті деңгейін ғана ұстап тұра алады», – деді ол.

Сөзін жалғай отырып, екінші кезекте экономикадағы ақша құны, яғни банк пайыздары маңызды рөл атқаратынын, жақында Ұлттық банк ұзақ уақыттан бері алғаш рет базалық мөлшерлемені 18 пайыздан 17 пайызға төмендеткенін, ал оған мамыр айында жылдық инфляцияның 10 пайызға баяулауы себеп болғанын тілге тиек етті.

«Бұдан бөлек, 2027 жылдың қаңтарынан бастап ипотекалық несиелер бойынша жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесінің ең жоғарғы шегі 25 пайыздан 20 пайызға дейін төмендейді. Саясаттың жұмсаруы нарық үшін жағымды жаңалық болғанымен, дәл қазір коммерциялық ипотеканың құны өте қымбат, ол жылына 22-24 пайыз деңгейінде қалып отыр. Пайыздық жүктеме жоғары болғандықтан, халықтың жаппай үй сатып алуға шамасы келмейді. 2027 жылдан кейін және мөлшерлемелер әрі қарай төмендеген жағдайда елеулі нәтиже байқалуы мүмкін», – деді сарапшы.  

Диляра Сейітнұрова үшінші фактор ретінде құрылыс компанияларының шарттарын атады.

«Оларға бөліп төлеу бағдарламалары, банктермен бірлескен серіктес жобалар және жекелеген тұрғын үй кешендеріне ұсынылатын жеңілдіктер жатады. Алматы нарығындағы сұраныстың өзгеруіне байланысты, қазірдің өзінде кейбір құрылыс компаниялары пәтер құнын 7 пайыздан 10 пайызға дейін төмендетіп, арнайы жеңілдіктер ұсына бастады. Сонымен бірге бағаның жаппай төмендеуін күтуге негіз жоқ. Биылғы қаңтардан бастап 16 пайыздық қосылған құн салығы енгізілді, құрылыс құны өсті, жаңа жобалардың саны азайып келеді. Мұндай жағдайда құрылыс компаниялары үшін нарықтағы бағаны түсіргеннен гөрі, жекелеген клиенттерге жеңілдік пен арнайы шарттар ұсынғаны тиімдірек», - деді ол.

Сарапшының сөзінше, алдағы уақытта нарықта бірнеше фактор қатар әсер ететін негізгі сценарий жүзеге асады. Олардың қатарына банк пайыздарының біртіндеп төмендеуі, мемлекеттік бағдарламалардың дамуы және құрылыс компанияларының икемді баға саясаты кіреді. Сондай-ақ қалалардағы ескі үйлерді бұзып, орнына жаңасын салу, яғни тұрғын үй қорын жаңғырту бағдарламаларының да ықпалы артады. Ескі үйлерді жаңарту үрдісі нарықта тұрақты сұраныс қалыптастырады, өйткені көшірілген тұрғындарға жаңа пәтерлер қажет, ал қалалар заманауи тұрғын үй қорына мұқтаж. Тұрғын үй қорын жаңғырту ұзақ жылдарға арналған тұрақты сұраныс көзіне айналады.

«Шын мәнінде, қазіргі таңда тұрғын үй нарығының құрылымы түбегейлі өзгеріп жатыр. Бұрын азаматтар зейнетақы жинақтарына сенетін, болмаса «баға тағы өсіп кетеді» деген қорқыныштан тезірек үй сатып алуға тырысатын. Ол кезде қаржы тез әрі оңай табылатын еді. Қазіргі кезеңде оңай ақшаның орнын ұзақ мерзімді және тұрақты қаржы көздері басуда. Жаңа жүйеге нарықтық ипотека, «Отбасы банкіндегі» жинақтар, лимиттері шектеулі мемлекеттік бағдарламалар және құрылыс салушылар ұсынатын бөліп төлеу тетіктері кіреді», - дейді Диляра Сейтнұрова.

Маманның айтуынша, тұрғын үй нарығы құлдырамайды. Баға да бірден шарықтамайды, күрт төмендеп те кетпейді. Барлығы баяулап, тұрақты әрі есеппен жүретін жүйеге айналады. Үй саудасында бәсеке азаятындықтан, биылғы жылдың екінші жартысынан бастап қолма-қол ақшасы бар тұрғындар бағаны түсіріп, тиімді саудаласу мүмкіндігіне ие болады. Нарықта жасанды бәсекелестік азайып, сатушылар баға бойынша келіссөз жүргізуге және жеңілдік беруге икемделеді. Құрылыс саласы үшін қазіргі жағдай дағдарыс емес, жаңа модельге көшу кезеңі.