Алимент қоры, жастарға грант, төрт күндік жұмыс: партия басшылары халықтан түскен сауалдарға қалай жауап берді

«Басты дебат – 2026» телевизиялық пікірталасының үшінші раундында жеті саяси партия өкілдеріне телекөрермендерден алдын ала жиналған бейнесұрақтар мен мессенджер арқылы келген сауалдар қойылды. Сұрақтар негізінен жұмыс орындары, жасанды интеллект, экология, туризм, бизнес пен салық, агроөнеркәсіп, жастардың жұмыспен қамтылуы, әлеуметтік қорғау және қарттардың жағдайы сияқты күнделікті өмірге тікелей қатысты мәселелерді қамтыды, деп хабарлайды Azattyq Rýhy.

Партиялар өз бағдарламаларындағы нақты ұсыныстарын түсіндіріп, кей жағдайда мемлекеттік саясаттың қазіргі тетіктеріне қатысты сын-пікірлерін де білдірді.

Respublica партиясы үшінші раундта жасанды интеллект пен еңбек нарығының арақатынасына және техникалық мамандар даярлау мәселесіне жауап берді. Партия жасанды интеллектіні жұмыс орындарына қауіп ретінде қарастыру дұрыс емес деп есептейді. Оның пікірінше, жаңа технологиялар еңбек өнімділігін, өнім сапасын және жұмысшылардың табысын арттыруға мүмкіндік береді. Сондықтан негізгі міндет технологиялық дамуды тоқтату емес, азаматтарды жаңа еңбек нарығына бейімдеу болуы керек. Партия алдағы жылдары еңбек нарығына шығатын жастарды жаңа технологияларға дайындаудың маңызын атап өтті. Сонымен бірге колледждер мен кәсіпорындар арасындағы байланысты күшейту қажеттігі көтерілді. «Respublica» бизнес өкілдері білім беру бағдарламаларын қалыптастыруға тікелей қатысуы керек деп санайды. Жұмыс берушілер қандай мамандарға, қанша адамға және қандай біліктілікке сұраныс бар екенін оқу орындарына нақты жеткізуі қажет. Бұған қоса экономика мен технология тез өзгеретіндіктен, жылдам қайта даярлау және қайта оқыту жүйесін қалыптастыру ұсынылды. Партияның жалпы ұстанымы – білім беру жүйесін еңбек нарығының нақты талабына жақындатып, түлектің оқу орнын аяқтаған сәтте жұмысқа дайын болуын қамтамасыз ету.

«Байтақ» жасылдар партиясы үшінші раундта экология мен экологиялық туризм мәселелеріне басымдық берді. Партия Қазақстанның табиғи әлеуетін пайдаланып, экотуризмді экономиканың маңызды бағыттарының біріне айналдыруға болады деп есептейді. Ол үшін туристерге қауіпсіз маршруттар, қарапайым әрі қолжетімді қону орындары және қажетті инфрақұрылым қажет екенін айтты. Партия экологиялық туризмді міндетті түрде қымбат VIP-инфрақұрылыммен байланыстырудың қажеті жоқ деген пікір білдірді. Оның айтуынша, табиғи аймақтарға келетін туристердің үлкен бөлігіне қолжетімді әрі қауіпсіз жағдай жасау жеткілікті. Сонымен қатар «Байтақ» экология мәселесін мемлекетке ғана жүктеуге болмайтынын атап өтті. Партия әр азамат, бизнес және мемлекет қоршаған ортаны қорғауға өз жауапкершілігін алуы керек деп санайды. Экологияға бөлінетін мемлекеттік қаражаттың тиімді жұмсалуына бақылау орнату қажеттігі де көтерілді. Партия қоршаған ортаны қорғауға бөлінетін қомақты қаражатқа қарамастан, ауа, су және экологиялық ахуал мәселелерінің толық шешілмегенін сынға алды. Құрылтайда экологиялық шығындардың ашықтығы мен экологиялық заңдардың орындалуын бақылауды күшейту «Байтақтың» негізгі ұсыныстарының бірі ретінде айтылды.

«Ақ жол» демократиялық партиясы үшінші раундта шағын және орта бизнесті қолдау, жалдамалы жұмысшылардың жағдайы және салық саясаты мәселелеріне жауап берді. Партия өзін монополистердің емес, отандық өндірушілер мен шағын және орта бизнестің мүддесін қорғайтын саяси күш ретінде көрсетті. Оның пікірінше, шағын және орта бизнес өкілдері тек кәсіпкерлер емес, сонымен бірге өз қаржысы мен несиесін салып, басқа адамдарға жұмыс беріп отырған азаматтар. Сондықтан бизнесті қолдау арқылы жаңа жұмыс орындарын ашуға және бюджетке салық түсімдерін арттыруға болады деген ұстаным айтылды. Партия бюджет тапшылығын шағын және орта бизнеске қосымша салық салу арқылы шешуге қарсы екенін білдірді. Оның орнына банк секторына түсетін салық жүктемесін қайта қарау ұсынылды. Сондай-ақ шикізат экспорттаушы компанияларға берілетін салықтық қайтарымдарды қайта қарау мәселесі көтерілді. Партия бұл қаражатты отандық өндірушілерді қолдауға бағыттау тиімдірек болады деп есептейді. «Ақ жол» салық саясаты арқылы өндірісті дамытуға және кәсіпкерлерге жұмыс орындарын ашуға жағдай жасау қажеттігін атап өтті. Жалпы партияның үшінші раундтағы позициясы – экономикалық өсімнің негізгі тірегі ретінде отандық өндіріс пен шағын және орта бизнесті күшейту.

«Әділет» партиясы үшінші раундта жастарға мүмкіндік беру, жаңа технологиялар және жұмысқа орналасу мәселелеріне тоқталды. Партия Қазақстанда дата-орталықтар, атом энергетикасы және басқа да жаңа технологиялық жобалар дамып келе жатқанын атап өтті. Мұндай жобаларға білімді, білікті және заманауи технологияларды меңгерген жастар қажет деген пікір айтылды. Шетелде білім алып жатқан қазақстандық жастардың алған білімін ел ішінде пайдалануына мүмкіндік жасау маңызды екені көрсетілді. Партия жастардың стартаптарын қолдау үшін арнайы гранттар бөлуді ұсынды. Сонымен бірге түлектердің өз мамандығына сәйкес жұмыс табуына жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдаланатын тетік енгізу ұсынылды. Партия еңбек нарығы мен жастардың біліктілігі арасындағы сәйкестікті күшейтуді көздейді. Жастарды тек жұмыс іздеуші ретінде емес, жаңа экономиканы қалыптастыратын негізгі күш ретінде қарастыру қажеттігі байқалды. Заманауи технологиялардың дамуы жаңа мамандықтар мен жаңа жұмыс орындарын қалыптастыратынына басымдық берілді. Осылайша «Әділеттің» үшінші раундтағы негізгі бағыты – жастарды технологиялық экономикаға бейімдеу және олардың білімін елдің дамуымен байланыстыру.

«Ауыл» партиясы үшінші раундта агроөнеркәсіп кешенін жаңғырту мен ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеуге ерекше назар аударды. Партия Қазақстан тек астық пен ұн экспорттайтын ел болып қалмауы керек деп есептейді. Оның орнына астықты терең өңдеп, глютен, крахмал, глюкоза, этанол сияқты жоғары қосылған құны бар өнімдерді өндіру ұсынылды. Бұл үшін жаңа зауыттар салу және ауыл шаруашылығына технологиялық жаңғырту жүргізу қажеттігі айтылды. Партия биылғы астық бағасының төмендеуі шикізатты ғана экспорттаудың тәуекелін көрсетіп отырғанын атап өтті. Сондықтан дайын өнімді экспорттау арқылы Қазақстан көбірек табыс таба алады деген ұстаным білдірілді. Сонымен қатар партия аграрлық секторды тек дәстүрлі ауыл шаруашылығы ретінде емес, ғылым мен технологияны пайдаланатын заманауи сала ретінде дамыту қажеттігін алға тартты. Цифрлық платформалар арқылы өнімділікті болжау, құрғақшылықты бақылау және мемлекеттік қолдаудың ашықтығын арттыру ұсынылды. Ауыл шаруашылығындағы импортқа тәуелділікті азайтып, өз тұқымын, технологиясын және өндірістік базасын қалыптастыру маңызды міндет ретінде көрсетілді. «Ауылдың» үшінші раундтағы басты ұстанымы – Қазақстанның аграрлық әлеуетін шикізат экспортынан жоғары қосылған құны бар технологиялық өндіріске айналдыру.

ЖСДП үшінші раундта әлеуметтік әділеттілік, халық табысын арттыру және мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігі мәселелерін көтерді. Партия халықтың табысын арттыруды әлеуметтік саясат қана емес, экономикалық өсудің де маңызды тетігі деп түсіндіреді. Табыс өскен жағдайда азаматтар қаражатын тауарлар мен қызметтерге жұмсап, экономиканың ішкі айналымын күшейтеді деген пікір айтылды. Сонымен қатар партия мемлекеттік субсидиялар мен ұлттық бағдарламалардың тиімділігін қайта тексеру қажеттігін көтерді. Ауыл шаруашылығына қомақты қаражат бөлінгенімен, азық-түлік пен ет бағасының өсуі сияқты мәселелердің сақталып отырғанына назар аударылды. Осыған байланысты бюджет қаражатының кімге, қандай мақсатта және қандай шарттармен берілгенін ашық көрсету ұсынылды. «Ақбұлақ» сияқты бұрын іске асқан мемлекеттік бағдарламалардың нәтижесін де қайта бағалау қажеттігі айтылды. Партия бизнеске берілетін мемлекеттік қолдаудың бөліну механизмдерін барынша ашық ету керек деп санайды. Банктер арқылы көрсетілетін қолдауға қарамастан кредиттердің арзандамауы да сынға алынды. ЖСДП-ның үшінші раундтағы жалпы ұстанымы – халықтың табысын арттырумен қатар, мемлекеттік ресурстардың тиімділігі мен ашықтығын күшейту.

Қазақстан Халық партиясы (ҚХП) үшінші раундта екі әлеуметтік мәселені – алимент бойынша берешек пен аға буынның жағдайын көтерді. Партия алимент төлемдерін уақытылы ала алмай отырған отбасыларға мемлекет араласуы керек деп есептейді. Осы мақсатта алименттік қор құру ұсынылды. Қордың жұмысын қаржыландырудың бір көзі ретінде мемлекетке қайтарылған заңсыз активтерді пайдалану мүмкіндігі айтылды. Партия бұл мәселе жүздеген мың балаға қатысты екенін атап, алименттің болмауы балаларға әлеуметтік және эмоционалдық салмақ түсіретінін жеткізді. Екінші мәселе ретінде қарт адамдардың өмір сапасы талқыланды. ҚХП «Белсенді ұзақ өмір сүру» орталықтарын пайдалы бастама деп бағалап, оларды әрі қарай дамытуды қолдады. Бірақ партия қарттардың мәселесі тек бос уақытты ұйымдастырумен шектелмейтінін атап өтті. Аға буынды аурудан, кедейліктен, алаяқтықтан және цифрлық кедергілерден қорғауға арналған жүйелі шаралар қажет деп санайды. ҚХП күндізгі күтім орталықтарын құруды, зейнетақыны инфляцияға сәйкес индекстеуді және зейнетақы қорларының табыстылығын арттыру тетіктерін кеңейтуді ұсынды. Жалпы партияның үшінші раундтағы әлеуметтік бағыты – балалар мен қарттарды мемлекеттік қорғауды күшейту және әлеуметтік мәселелерді жүйелі түрде шешу.