«Мәңгілік достық» және стратегиялық серіктестік: сарапшы Ердоғанның Қазақстанға сапары жайлы айтты

Түркия Президенті Реджеп Тайып Ердоғанның Қазақстанға сапары екіжақты стратегиялық серіктестікті жаңа деңгейге көтерген маңызды саяси оқиға ретінде бағалануда. Бұл сапар аясында қол жеткізілген келісімдер мен өткен жоғары деңгейлі кездесулер Қазақстан мен Түркия арасындағы ынтымақтастықтың институционалдық және практикалық тұрғыдан тереңдеп келе жатқанын көрсетті. Саясаттанушы Шарип Ишмұхамедовтің пікірінше, қазіргі кезеңде екі ел арасындағы қарым-қатынас тек дәстүрлі дипломатиялық байланыстармен шектелмей, сауда, инвестиция, қауіпсіздік, білім беру және гуманитарлық салаларды қамтитын кешенді стратегиялық серіктестікке айналып отыр. Сонымен қатар, Стратегиялық ынтымақтастық жөніндегі жоғары деңгейлі кеңес пен Түркі мемлекеттері ұйымы сияқты тетіктер бұл байланыстың тұрақтылығы мен ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады, деп хабарлайды Azattyq Rýhy.

Сарапшы сондай-ақ Қазақстан мен Түркияның көпвекторлы саясат, Орта дәліз және өңіраралық интеграция аясындағы ынтымақтастығы Еуразиядағы жаңа геоэкономикалық және геосаяси баланстың қалыптасуына ықпал ететінін атап өтеді. Оның айтуынша, екі ел көшбасшыларының жеке рөлі де мемлекетаралық қатынастарды нығайтып, оларды тұрақты даму мен өзара тиімділік қағидаттарына негізделген үлгілік серіктестікке айналдырып отыр.

– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Реджеп Тайып Ердоғанның сапарын екіжақты ынтымақтастыққа қуатты серпін бере алатын тарихи оқиға деп атады. Қазақстан мен Түркия арасындағы қазіргі қатынастардың деңгейін шынымен де жаңа стратегиялық серіктестік кезеңі деп айтуға бола ма?

– Иә, расында да, Түркия мен Қазақстан арасындағы ынтымақтастық жаңа серіктестік кезеңіне өтіп отыр, себебі екі елдің көшбасшылары «Мәңгілік достық» және кеңейтілген стратегиялық серіктестік туралы декларацияға қол қояды. Мұндай деңгейдегі келісімдер Қазақстанда тек бірнеше мемлекетпен ғана бар, соның ішінде Ресей және Орталық Азияның жекелеген елдерімен жасалған.

Бұл кезең сауда, инвестиция және білім беру салаларындағы елеулі жетістіктермен сипатталады, бұл ынтымақтастық бағыттарының кеңейіп жатқанын көрсетеді. Бұл өз кезегінде қатынастардың оң серпіні мен болашақ дамуының жоғары әлеуетін айғақтайды. Сонымен қатар, қазіргі серіктестік кезеңі күрделі мәселелердің бірі – Зангезур дәлізі мәселесінің талқылануы жағдайында дамып отыр.

Бұған дейін елдер арасындағы қатынастар белгілі бір қиындықтарға тап болған, атап айтқанда, геосаяси себептерге және Кавказдағы тұрақсыз жағдайға байланысты тікелей көлік және теміржол қатынасының болмауы әсер еткен.

Зангезур дәлізі мәселесі бойынша оң шешім қабылданса, елдер үшін бірегей мүмкіндіктер ашылады, соның ішінде бұрын ұзақ уақыт шектеліп келген тікелей теміржол және теңіз қатынасын жолға қоюға жол ашылады. Бұл өз кезегінде мемлекеттер арасындағы сауда мен инвестициялық ынтымақтастықтың дамуын тежеп келген кедергілерді азайтады.

– Бүгін екі елдің көшбасшылары Стратегиялық ынтымақтастық жөніндегі жоғары деңгейлі кеңестің алтыншы отырысын да өткізуде. Мұндай тетіктер ұзақ мерзімді және тұрақты серіктестікті қалыптастыруда қандай рөл атқарады?

– Стратегиялық ынтымақтастық жөніндегі кеңес – министрліктер мен ведомстволар басшыларына жоғары деңгейдегі өкілдердің қатысуын талап ететін және жедел шешім қабылдауды қажет ететін мәселелерді талқылауға мүмкіндік беретін маңызды консультативтік орган. Қаралатын тақырыптар, әдетте, ауқымдылығымен және стратегиялық мән-маңызымен ерекшеленеді.

Мұндай іс-қимыл форматы, яғни Стратегиялық ынтымақтастық жөніндегі кеңес, Қазақстанда тек бірнеше мемлекетпен ғана қалыптасқан, олардың қатарында Ресей, АҚШ және бірқатар өзге елдер бар. Бұл Қазақстан мен Түркия арасындағы ынтымақтастықтың маңыздылығы мен өзектілігінің артып келе жатқанын айқын көрсетеді.

Кеңес жұмысының ерекшелігі – оның аясында тек жоғары саяси деңгейде ғана шешілуі мүмкін мәселелердің қарастырылуы. Талқылаулар тек сауда-экономикалық және гуманитарлық бағыттарды ғана емес, сонымен қатар геосаясат пен қауіпсіздік саласындағы мәселелерді де қамтиды.

Маңызды аспектілердің бірі – Қазақстан осы ынтымақтастық шеңберінде Түркиядан заманауи қорғаныс технологияларын ала алады, бұл жаһандық геосаяси тұрақсыздық жағдайында ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға ықпал етеді.

Кеңес отырыстарында Түркия әлемдегі жетекші әрі бәсекеге қабілетті өндірушілердің бірі болып табылатын заманауи қару-жарақ түрлерін өндіруді кеңейту мәселелері де қарастырылатыны да айқын жайт.

Аталған Кеңестің жұмысы қазіргі жағдайларда, атап айтсақ Украинадағы жалғасып жатқан қақтығыс, Таяу Шығыстағы тұрақсыздық және Еуразияның жекелеген өңірлеріндегі шиеленістің артуы аясында ерекше өзекті болып отыр.

– Соңғы жылдары Қазақстан мен Түркия сауда, логистика, білім беру, қорғаныс өнеркәсібі және дипломатия салаларындағы ынтымақтастықты белсенді түрде кеңейтіп келеді. Қай бағыттар ең жоғары стратегиялық әлеуетке ие?

– Иә, расында да, елдер арасында ынтымақтастық пен серіктестіктің іс жүзінде барлық бағыттары дамып келеді. Алайда, менің ойымша, Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі, ұзақ мерзімді тұрақтылығы мен тәуелсіздігі тұрғысынан ең маңызды салалар – әскери қауіпсіздік пен сауда мәселелері.

Қазақстанның әскери қауіпсіздігі – қазіргі заманғы әскери технологияларды дамыту, заманауи қару-жарақ өндіруді жолға қою және әскери техника жеткізілімдерін ұзақ мерзімді перспективада әртараптандыруды талап ететін маңызды тақырып. Әскери қауіпсіздік Қазақстан үшін стратегиялық маңызы бар мәселе, себебі Орталық Азия, Таяу Шығыс және Кавказ өңірлері әлі де тұрақсыз күйде және бұл жағдай Қазақстанның экономикалық және саяси қауіпсіздігіне теріс әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ әскери қауіпсіздік бағыты Түркияның дрондар, зымырандық жүйелер және роботтандырылған технологиялар сияқты заманауи әскери өнімдерді дамытудағы жетістіктері тұрғысынан да өзекті. Оған қоса, әскери «софт», яғни әскери техниканы басқаруға арналған компьютерлік бағдарламалар да өте маңызды бағыт.

Ал Қазақстан үшін Түркиямен қарым-қатынастағы екінші маңызды және өзекті бағыт – сауда, экономика және инвестициялардың дамуы. Бұл мәселе Зангезур дәлізі бойынша оң шешім қабылдануымен тікелей байланысты, себебі бұл елдер арасындағы сауда көлемін кеңейтуге үлкен мүмкіндік береді.

Зангезур дәлізі – Армения аумағындағы шағын стратегиялық өткел, ол бір кезеңде Түркия, Әзербайжан және Орталық Азия елдері арасындағы тікелей сауда байланысына кедергі келтіріп келген. Бұл өткел ұзақ уақыт бойы баламалы бағыттарды, соның ішінде Ресей арқылы өтетін транзиттік жолдарды пайдалануға итермеледі. Сондай-ақ бұл аумақ Түркия мен Әзербайжан арасындағы теміржол және автомобиль жолдарының дамуын тежеп келді.

Қазіргі уақытта бұл мәселенің оң шешімге келуі және Армения мен өңір елдері арасындағы бейбіт келісімдер жаңа кезеңнің басталғанын көрсетеді. Соның нәтижесінде Түркия мен Кавказ, Орталық Азия елдері және кеңірек халықаралық әріптестер арасында сауда және инвестициялық байланыстар күшейе түсуде.

Сауда тақырыбы Қазақстан үшін ерекше маңызды, себебі елдің сыртқы саудасындағы бірқатар теңгерімсіздіктер, кредиттік қарыздың өсуі және мемлекеттік бюджет тапшылығы сияқты мәселелер бар. Сауданы кеңейту осы экономикалық олқылықтарды азайтуға, бюджет кірістерін және салық түсімдерін арттыруға, сондай-ақ инвестиция көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе экономикалық тәуелсіздікті нығайтуға және әртараптандыруға ұмтылып отырған Қазақстан үшін аса өзекті.

– Президент Тоқаев Қазақстанның көпвекторлы саясатының маңыздылығын бірнеше рет атап өтсе, Президент Ердоған Түркияның Еуразиядағы ықпалын күшейтіп келеді. Астана мен Анкара бүгінде ұлттық мүдделер мен өңірлік интеграция арасындағы тепе-теңдікті қаншалықты сәтті сақтап отыр?

– Иә, расында да, Президент Қазақстанның көпвекторлы саясатының маңыздылығын әлемдік державалардың мүдделерін ескере отырып, елдің қауіпсіздігін және бүкіл Орталық Азия өңірінің тұрақтылығын қамтамасыз ету тұрғысынан үнемі атап өтеді. Түркияның мысалы Қазақстанның орта державалармен сыртқы сауда, инвестиция, дипломатия және халықаралық ынтымақтастықты әртараптандыруының маңызды тетігі.

Көпвекторлы саясат Қазақстанның дәл осы орта державалармен серіктестік пен ынтымақтастықты дамытуын білдіреді, олардың қатарына Түркия да кіреді. Түркия Қазақстанға сыртқы саясаттағы тепе-теңдікті сақтауға және Қазақстан мен Орталық Азияда Ресей мен Қытай сияқты ірі державалардың шамадан тыс ықпалын болдырмауға мүмкіндік береді. Осы тұрғыда Түркі мемлекеттері ұйымы мен Орта дәліз Қазақстанның көпвекторлылығын нығайтуға және Түркия, Әзербайжан және басқа да бауырлас елдермен стратегиялық ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейтуге жағдай жасайды.

Түркиямен мұндай қатынастар Қазақстан үшін гуманитарлық, сауда және логистикалық бағыттарды дамытуға және кеңейтуге мүмкіндік береді. Бұл бағыттар қазіргі уақытта Ресей мен Украина арасындағы қақтығыс және Таяу Шығыстағы тұрақсыздық сияқты геосаяси шиеленістерге байланысты белгілі бір шектеулерге тап болып отыр.

Егер Түркия, Орта дәліз, сондай-ақ Әзербайжан мен Грузия сияқты елдер болмаса, Қазақстанның сыртқы саудасы мен инвестиция саласында елеулі қиындықтар туындауы мүмкін еді, өйткені қазіргі таңда осы факторлар белгілі бір дәрежеде шектеу болып отыр. Сондықтан Астана түрлі мемлекеттермен қарым-қатынаста тепе-теңдікті сақтап, көпвекторлылық қағидатын дәйекті түрде жүзеге асырып келеді. Бұл жүйеде Түркия маңызды әрі айрықша рөл атқарады.

– Ертең Түркістанда Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммиті өтеді. Бұл ұйым болашақта Еуразиядағы ықпалды геосаяси және геоэкономикалық платформаға айнала ала ма?

– Түркі мемлекеттері ұйымы – Қазақстанға түркі мемлекеттерімен қарым-қатынасты нығайтуға және дамытуға мүмкіндік беретін маңызды халықаралық ұйым. Ол тек сауда-экономикалық және инвестициялық салаларда ғана емес, сонымен қатар дипломатия, гуманитарлық, мәдени және білім беру жобалары мен бағдарламалары аясында да ынтымақтастықты кеңейтуге жол ашады.

Белгілі болғандай, Түркияда әртүрлі деректер бойынша Қазақстаннан келген он мыңнан астам студент пен магистрант білім алып, оқуын аяқтаған. Өз кезегінде, Қазақстанда да түрік жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламалары мен өкілдіктері жұмыс істейді.

ТМҰ-ның Азия кеңістігінде неғұрлым ауқымды геоэкономикалық және геосаяси платформаға айналу және трансформациялану перспективалары ұйымға мүше елдердің үйлесімді әрі конструктивті әрекеттеріне тікелей байланысты.

Соңғы мысалдар ТМҰ-ның салмақты шешімдер қабылдап, ынтымақтастық аясын біртіндеп кеңейтіп, көршілес елдерді, Армения мен Грузияны да өзара іс-қимыл кеңістігіне тартуға ұмтылып жатқанын көрсетеді. Бұл өз кезегінде халықаралық байланыстардың кеңеюіне және басқа мемлекеттермен өзара ықпалдастықтың артуына ықпал етеді.

ТМҰ-ның трансформация перспективалары айтарлықтай қолайлы деп бағаланады. Менің ойымша, бұл тек ұйым басшылығының тиімділігімен ғана емес, сонымен қатар оның Қазақстанның сыртқы саясатындағы геосаяси тұрақсыздық пен әртүрлі өңірлердегі қақтығыстар жағдайында ұтымды құрал ретінде қарастырылуымен байланысты. Бұл қақтығыстарға Ресей, Украина және Иран сияқты Қазақстанның серіктес елдері де кіреді.

Ұзақ мерзімді перспективада ТМҰ жаңа геоэкономикалық және геосаяси платформаға айнала алады. Ол жаңа серіктестіктер есебінен кеңейіп, оның қатарына Армения, Украина және Грузия сияқты елдер де қосылуы мүмкін.

ТМҰ – бейбіт халықаралық платформа. Бұл ұйым мемлекеттердің теңдігі, серіктестігі және құрмет қағидаттарына негізделген. Мұнда мәселелер қысым немесе бопсалау арқылы емес, келіссөздер, ымыра және өзара тиімділік арқылы шешіледі.

– Бүгінгі әлем күрделі геосаяси жіктелу кезеңін бастан өткеріп отыр. Қазақстан мен Түркия Еуразиядағы тұрақтылық пен ынтымақтастықты нығайтуда бірлесіп қандай рөл атқара алады?

– Иә, расында да, Қазақстан, Түркия, Әзербайжан, сондай-ақ Түркі мемлекеттері ұйымы мен Орта дәліз Еуразиядағы жаңа идеялар мен ынтымақтастық үлгілерінің негізіне айналып, тұрақтылық пен өзара іс-қимылдың жаңа платформасын қалыптастыра алады.

Қазақстан мен Түркияның, сондай-ақ ТМҰ елдері мен басқа да серіктестердің ынтымақтастығы өңірдегі тұрақтылықты нығайтуға және өзара тиімді байланыстарды дамытуға бағытталған еуразиялық кооперацияның жаңа моделін білдіреді.

Бұл жағдай Қазақстан мен Түркия арасындағы қатынастарда қысым, мәжбүрлеу немесе бопсалау элементтерінің жоқ болуымен байланысты. Мұндай құбылыстар кейбір басқа мемлекеттермен қарым-қатынаста кездесуі мүмкін.

Қазақстан, Түркия және ТМҰ елдері арасындағы өзара іс-қимылдың негізінде өзара құрмет, серіктестік және тең құқықтылық қағидаттары, сондай-ақ өзара тиімділікке негізделген прагматикалық ұстаным жатыр.

Мұндай ынтымақтастық ең алдымен экономикалық, сауда және инвестициялық салаларда дамып, елдер арасындағы орнықты әрі ұзақ мерзімді байланыстарды нығайтуға және Еуразияда тұрақты өзара іс-қимыл кеңістігін қалыптастыруға ықпал етеді.

– Қасым-Жомарт Тоқаев пен Реджеп Тайып Ердоғанның екіжақты қатынастарды нығайтудағы жеке рөлін қалай бағалайсыз?

– Қасым-Жомарт Тоқаев пен Реджеп Тайып Ердоған сияқты жетекшілердің, сондай-ақ Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдер басшыларының жеке рөлі өзара тиімділік пен құрметке негізделген серіктестік пен ынтымақтастықтың үлгісін көрсетеді. Көшбасшылардың жеке қасиеттері халықтың, бизнестің және қоғамдық ұйымдардың қосымша қолдауға ие болуына ықпал етеді. Бұл қолдау визасыз режимнің енгізілуі, академиялық ұтқырлық мүмкіндіктерінің кеңеюі, екі ел университеттерінде студенттерге стипендиялар мен гранттардың берілуі, сондай-ақ бірлескен жобалар мен бизнеске қолдау көрсету бағдарламаларының жүзеге асырылуы арқылы көрініс табады.

Маңыздысы, мемлекеттер арасындағы қатынастарды күрделендіруі немесе теріс әсер етуі мүмкін көптеген мәселелер екіжақты деңгейде қарастырылып, халық пен бизнес үшін жағымсыз салдарсыз шешіледі.

Белгілі болғандай, Қасым-Жомарт Тоқаев пен Түркия Президенті Реджеп Тайып Ердоған халықтардың тарихы, мәдениеті мен дәстүрлерінің маңыздылығын жоғары бағалайды және тек мемлекеттер арасындағы ғана емес, халықтар арасындағы да бауырластық пен одақтастық қағидаттарына бейілділігін растайды.

Екі елдің азаматтары да ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан тату көршілік қатынастарды сақтаудың жауапкершілігін сезінуі тиіс.

Екі елдің басшылары өз мемлекеттерінің халықтарының мәдениетіне, тарихына және жетістіктеріне құрмет танытады. Сондай-ақ мемлекеттер арасындағы ықтимал келіспеушіліктер мен даулы мәселелер дипломатиялық тетіктер мен жоғары деңгейдегі кеңестер арқылы шешілетінін атап өткен жөн.

Күрделі және сезімтал мәселелер қарапайым азаматтардың күнделікті өміріне теріс әсер етпейді және қоғамдар арасындағы қатынастарды нашарлатпайды. Сондықтан екі ел басшылары арасындағы мұндай өзара іс-қимыл үлгісі жауапты көшбасшылықтың үлгісі ретінде зерттеліп, қабылданған шешімдердің қарапайым азаматтардың өміріне әсерін түсіну негізінде жауапкершілікпен әрекет етудің эталоны ретінде қарастырылуы тиіс.