Құрылтайдың жаңа мүмкіндіктері: заң шығару, AI және экономикалық реформалар – сарапшы пікірі

Астанада бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сессиясы өтіп, онда жаңа заң шығарушы органның алдағы жұмысының негізгі бағыттары айқындалды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Құрылтайдың заң шығару сапасын арттыру, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті тиімді пайдалану, экономикалық реформаларды заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз ету және қоғаммен байланысты күшейту міндеттеріне тоқталды. Осы бастамалардың мәні мен Қазақстанның жаңа даму кезеңіндегі маңызын экономист-профессор Марат Сейдахметов саралады.

- Қазақстанның бірпалаталы Құрылтайға көшуін елдің саяси жүйесін жаңғыртудағы маңызды қадам ретінде бағалауға болады. Бұл өзгеріс Қазақстанның саяси институттарының тиімділігіне қандай жаңа мүмкіндіктер береді?

- Қазақстанның бірпалаталы Құрылтайға көшуі – саяси жүйені ықшамдап, шешім қабылдау тиімділігін арттыруға бағытталған институционалдық реформа. Жаңа Конституция бойынша Құрылтай 145 депутаттан тұратын біртұтас заң шығарушы орган ретінде жұмыс істейді, бұл заң шығару процесін жеңілдетуге бағытталған.

Бұл өзгеріс бірнеше жаңа мүмкіндік береді:

Заң қабылдау жеделдейді. Екі палата арасындағы келісу рәсімдері қысқарып, маңызды реформаларды тезірек іске асыруға жағдай жасалады.

Жауапкершілік күшейеді. Бір ғана заң шығарушы орган болғандықтан, қабылданған заңдардың сапасы үшін депутаттардың саяси жауапкершілігі айқынырақ болады.

Партиялық жүйе нығаяды. Пропорционалды сайлау тетігі партиялардың кадрлық әлеуетін дамытуға және қоғаммен байланысын күшейтуге мүмкіндік береді.

Мемлекет пен қоғам байланысы күшейеді. Құрылтай идеологиясы қоғамдық пікірді заң шығару процесіне жақындатуды көздейді.

Сонымен қатар, бұл реформаның табысы тек құрылымдық өзгеріске емес, депутаттардың кәсібилігіне, ашықтыққа және қоғамдық бақылаудың күшеюіне байланысты болмақ. Осы үш фактор қамтамасыз етілсе, Құрылтай Қазақстанның саяси тұрақтылығы мен экономикалық реформаларының тиімділігін арттыратын маңызды институтқа айнала алады.

- Құрылтайдың алғашқы шақырылымына заңнаманы жаңа Конституция талаптарына сәйкестендіру, заң шығару сапасын арттыру және қоғамдағы өзекті мәселелерге жедел үн қату міндеті жүктеліп отыр. Сіздіңше, бұл жаңа заң шығарушы органның қоғамдағы рөлін қалай күшейтеді?

- Құрылтайдың қоғамдағы рөлін күшейтудің басты мүмкіндігі – оны тек заң қабылдайтын орган емес, қоғам сұранысын мемлекеттік шешімдерге айналдыратын тиімді институт ретінде қалыптастыру.

Бірінші кезекте, алғашқы шақырылымның жұмысы жаңа Конституцияның құқықтық негізін нақты заңдармен қамтамасыз етеді. Бұл жерде Құрылтайдың жауапкершілігі өте жоғары: заңнаманы жаңа конституциялық нормалармен сәйкестендіру арқылы құқықтық жүйеде қайшылықтар мен олқылықтарды азайтуға мүмкіндік туады.

Екіншіден, заңдардың сапасына қойылатын талап күшейеді. Бір палаталы жүйеде заң жобасын қарау мен қабылдау тетігі ықшамдалады. Бірақ жылдамдық сапаның есебінен болмауы керек. Сондықтан депутаттық талқылауды сарапшылармен, бизнес өкілдерімен, азаматтық қоғаммен және ғылыми орта өкілдерімен кеңейту маңызды.

Үшіншіден, Құрылтай қоғамдағы мәселелерге жедел жауап беретін институтқа айнала алады. Конституцияда халықтың өмірі мен денсаулығына, қоғамдық тәртіпке немесе экономикалық қауіпсіздікке қатер төнген жағдайда Үкімет енгізген заң жобаларын Құрылтайдың дереу қарауы көзделген.

Төртіншіден, депутаттың қоғам алдындағы жауапкершілігі артады. Құрылтай депутаттары бес жыл мерзімге сайланады және халыққа ант береді. Сондықтан олардың жұмысының негізгі өлшемі қабылданған заңдардың саны емес, сол заңдардың азаматтардың тұрмысын, бизнестің жағдайын және экономиканың дамуын қаншалықты жақсартқаны болуы тиіс.

Меніңше, алғашқы Құрылтай үшін негізгі формула мынадай: «Жаңа Конституция → сапалы заң → нақтықоғамдық мәселе → нақты нәтиже».

Егер Құрылтай осы тізбекті қамтамасыз ете алса, оның қоғамдағы беделі де, саяси институт ретіндегі маңызы да айтарлықтай күшейеді. Ең бастысы – Құрылтай қоғамның пікірін тыңдайтын ғана емес, сол пікірді нақты заңнамалық шешімге айналдыратын орган болуы керек.

- Президент Құрылтай жұмысына жасанды интеллект пен «E-Parliament» сияқты цифрлық құралдарды енгізу қажеттігін атап өтті. Бұл Қазақстандағы заң шығару процесін қаншалықты жаңа деңгейге көтеруі мүмкін?

- Экономист-профессор ретінде мен бұл бастаманы заң шығару процесін сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтеретін маңызды қадам деп бағалаймын және жаңа парламентке кәсіби деңгейі мықты, білікті депутаттар келді деген сенімім мол. Қарапайым халық Құрылтай депутатарының алдыңғы парламенттегі депутаттардың қателектерін қайталамаса  деймін. Президент Құрылтайдың заң шығару ісінде болжамды сараптаманы, Big Data-ны және цифрлық құралдарды пайдаланып, заңдардың экономикалық салдары мен әлеуметтік тәуекелдерін алдын ала модельдеу қажеттігін атап өтті.

Мұнда бірнеше маңызды өзгеріс болуы мүмкін:

1. Заң шығару «реактивті» емес, болжамды сипат алады. Жасанды интеллект заң жобасының ықтимал экономикалық, әлеуметтік және құқықтық салдарын алдын ала талдауға көмектеседі. Мысалы, салық немесе кәсіпкерлік туралы заң қабылданар алдында оның бизнеске, бюджетке және халықтың табысына ықпалын модельдеуге болады.

2. Заңдардың сапасы артады. AI үлкен көлемдегі қолданыстағы заңнаманы жылдам салыстырып, қайшылықтарды, қайталанатын нормаларды және құқықтық олқылықтарды анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе жаңа Конституцияға байланысты заңнаманы қайта қарау кезінде маңызды.

3. E-Parliament қоғамның қатысуын кеңейтеді. Цифрлық платформа арқылы азаматтар, сарапшылар, кәсіпкерлер мен қоғамдық ұйымдар заң жобаларын талқылауға кеңірек қатыса алады. Президенттің айтуынша, цифрлық құралдар пікірталасқа қатысушылар санын көбейтіп, мәселені шынайы қоғамдық талқыға шығаруға мүмкіндік береді.

4. Депутаттың жұмысы тиімді әрі дерекке негізделген болады. Депутат тек дайын ақпаратты қарастырып қоймай, нақты деректер мен аналитикалық модельдер арқылы шешім қабылдай алады. Бұл «саяси пікірден» дәлелді шешімге көшуге жағдай жасайды.

5. Заңның өмірлік циклі цифрланады. Меніңше, ең перспективалы модель:

қоғамдық мәселе → деректерді жинау → AI-сараптама → заң жобасы → қоғамдық талқылау → қабылдау → нәтижені цифрлық мониторингтеу.

Бірақ бір маңызды шарт бар: жасанды интеллект депутаттың орнын алмастырмауы тиіс. AI – талдау мен болжам жасау құралы, ал түпкі саяси-құқықтық жауапкершілік адамда, яғни Құрылтай депутаттарында қалуы керек. E-Parliament пен AI-ды дұрыс енгізу Құрылтайды жай ғана заң қабылдайтын органнан деректерге сүйенетін, қоғам пікірін ескеретін және қабылданған заңдардың нақты нәтижесін өлшейтін цифрлық заң шығарушы институтқа айналдыра алады. Бұл Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесіндегі ең маңызды технологиялық жаңарулардың бірі болуы мүмкін.

- Құрылтай сайлауында саяси партиялардың өз бағдарламаларын ашық таныстырып, бәсекелестік танытуы елдегі саяси алуандықтың дамуын көрсетті. Бұл үрдіс Қазақстандағы жаңа саяси мәдениетті қалыптастыруға қалай ықпал етеді?

-  Меніңше, бұл үрдіс Қазақстанда «сайлау мәдениетінен – жауапты саяси бәсекелестік мәдениетіне» көшуге негіз қалайды. 2026 жылғы алғашқы Құрылтай сайлауына жеті партия қатысып, олардың арасында ашық пікірсайыстар өтіп, азаматтар партиялардың экономикалық, әлеуметтік және саяси ұстанымдарын салыстыру мүмкіндігіне ие болды. Мысалы, ОСК мәліметінше, негізгі теледебатқа барлық жеті партияның жетекшілері қатысып, азаматтардан шамамен 59 мың сұрақ түскен.

Біріншіден, саяси бәсекенің мазмұны өзгереді. Партиялар енді тек сайлаушының дауысын алуға емес, өз бағдарламасының нақты артықшылығын дәлелдеуге ұмтылады. Сарапшылар да қазіргі кезеңді «бағдарламалар бәсекесінен шешімдер бәсекесіне» өту кезеңі ретінде бағалап отыр.

Екіншіден, сайлаушының саяси талғамы қалыптасады. Азамат партияны тек оның атауына немесе беделіне қарап емес, экономика, әлеуметтік саясат, білім, денсаулық сақтау, бизнес, өңірлерді дамыту сияқты нақты мәселелер бойынша ұстанымына қарап таңдауға үйренеді.

Үшіншіден, партиялардың мамандануы айқындала түседі. Қазіргі науқан барысында партиялардың бір бөлігі әлеуметтік әділеттілікке, енді бірі аграрлық секторға, экологияға, кәсіпкерлікке, инновация мен жаңа экономикаға басымдық берді. Бұл Қазақстандағы партиялық жүйенің біртіндеп бағдарламалық тұрғыдан сараланып келе жатқанын көрсетеді.

Төртіншіден, саяси жауапкершілік күшейеді. Партия сайлау алдында нақты уәде берсе, Құрылтай жұмысы барысында сол уәделердің орындалуы қоғам тарапынан бағалануы тиіс. Сондықтан жаңа саяси мәдениеттің маңызды қағидасы:

«Уәде – дауыс алу құралы емес, қоғам алдындағы міндет». Меніңше, ең маңызды өзгеріс осы. Саяси мәдениеттің жаңа деңгейі партиялардың бір-бірін сынауымен емес, нақты шешімдер ұсынып, олардың нәтижесі үшін жауап беруімен өлшенеді.

- Президент экономикалық реформалар, жаңа өндірістер, инфрақұрылымдық жобалар, инвестиция тарту, білім, мәдениет және жастар саясаты сияқты бағыттарды Құрылтайдың алдағы күн тәртібімен байланыстырды. Осы бастамалардың жиынтығы Қазақстанның жаңа даму кезеңінің қандай моделін қалыптастырып жатыр деп ойлайсыз?

- Мен бұл бастамалардың жиынтығын Қазақстанның жаңа даму кезеңіндегі «индустриялық-инновациялық және адам капиталына негізделген экономикалық модельге» көшуі деп бағалар едім. Мұнда мәселе жекелеген жобаларды іске асыруда емес, экономиканың өсу көздерін түбегейлі өзгертуге ұмтылыста.

Біріншіден, шикізаттық модельден жоғары қосылған құн қалыптастыратын экономикаға көшу көзделіп отыр. Жаңа өндірістер, өңдеу өнеркәсібі, мұнай-химия, машина жасау, агроөнеркәсіп және логистика сияқты бағыттарға инвестиция тарту экономиканы әртараптандыруға мүмкіндік береді. Үкіметтің 2026–2028 жылдарға арналған бағдарламасында да негізгі мақсаттар ретінде экономиканы әртараптандыру, еңбек өнімділігін арттыру және шикізаттық емес экспортты ұлғайту көрсетілген.

Екіншіден, инфрақұрылым экономикалық өсудің мультипликаторына айналуы тиіс. Көлік, энергетика, су, цифрлық және коммуналдық инфрақұрылымға инвестиция тек құрылыс көлемін арттырмай, жаңа кәсіпорындардың пайда болуына, өңірлердің байланысын жақсартуға және жеке инвестициялардың келуіне жағдай жасайды. 2026–2028 жылдары инженерлік желілерді жаңғыртуға шамамен 3 трлн теңге инвестиция тарту жоспарланған.

Үшіншіден, инвестиция тарту моделінің өзі өзгеріп келеді. Қазақстан енді капиталды жай ғана тартуға емес, технология, жаңа өндіріс, экспорт және жұмыс орындарын әкелетін стратегиялық инвесторларға басымдық беруге ұмтылуда. Бұл тұрғыдан 2026 жылы іске қосылып жатқан жаңа инвестициялық тәсілдің мақсаты – экономиканың мультипликативтік әсері жоғары жобаларына капиталды бағыттау.

Төртіншіден, экономикалық модельдің орталығына адам капиталы қойылуда. Білім, жастар саясаты және мәдениет – экономикалық саясаттан бөлек бағыттар емес. Білікті мамансыз жаңа зауыт, цифрлық экономика немесе инновациялық бизнес толыққанды дами алмайды.

Бесіншіден, Құрылтай осы экономикалық модельдің қоғамдық келісім алаңына айналуы мүмкін. Яғни оның міндеті тек заң қабылдау емес, экономикалық реформалардың қоғамға әсерін талқылау, өңірлердің мәселесін жеткізу және қабылданған шешімдердің нәтижесіне қоғамдық бақылау жасау болуы тиіс.

Менің ойымша, Қазақстан қазір «ресурстарды пайдаланатын экономикадан» – «құзырет, технология және инновация өндіретін экономикаға» өту кезеңінде тұр. Бұл модельдің түпкі нәтижесі ЖІӨ-нің жай өсуі емес, еңбек өнімділігінің артуы, сапалы жұмыс орындарының көбеюі, орта бизнестің күшеюі және азаматтардың нақты табысының өсуі болуы керек. Мемлекеттік жоспарларда да заманауи технологиялар мен білікті кадрларға негізделген сапалы жұмыс орындарын көбейту мақсаты қойылған. Сондықтан жаңа даму моделін қысқаша «инвестициядан – өндірістік қуатқа, өндірістен – технологияға, технологиядан – адами капиталға, ал адами капиталдан – халықтың әл-ауқатына» бағытталған модель деп сипаттар едім.