Биыл - Наурызбай батырдың туғанына 320 жыл

Шапырашты Наурызбай 1708-1781 жылдары өмір сүрген Абылай ханның түменің басқарған көрнекті қолбасшысы, Абылай ханның ту ұстаушыларының бірі, XVIII ғ. қазақ-жоңғар соғыстарына қатысқан аты аңызға айналған қазақ батыры. Биыл наурызда Наурызбай батырдың туғанына 320 жыл толды, деп хабарлайды Azattyq Rýhy.

Шоқан Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты мәліметтері бойынша, XVIII ғасырдың бірінші жартысы Қазақ хандығы тарихында аса күрделі және драмалық кезең болып табылады. Сол дәуірде елді жоңғар шапқыншылығынан қорғау қазақ қоғамының басты мәселесі болды. Жоңғарлардың тұрақты басқыншылық әрекеттері қазақтарды өз жерлерін қорғауға мәжбүр етті, бұл өз кезегінде батырлар мен қолбасшылардың рөлін ерекше дәрежеде арттырды.

Бұл кезеңде қазақ батырларының тұтас топтары қалыптасты. Бөгенбай, Қабанбай, Малайсары, Жәнібек, Өтеген сияқты көрнекті жауынгерлермен қатар, Наурызбай батыр да өз ерлігімен ерекшеленді. Олар елдің әртүрлі аймақтарында ұйымдасып, жергілікті ру-тайпалық бөлімшелерді қорғаумен қатар, стратегиялық шайқастарға да қатысып отырды. Осындай біріккен күштердің арқасында қазақтар жоңғарларға қарсы тиімді қорғаныс жасап, өз жерлерін сақтап қалуға мүмкіндік алды.

Барлық зерттеулер мен тарихи деректерде Наурызбай батырдың есімі ерекше атап көрсетіледі. Оның ерліктері, жеке батылдығы және әскери шеберлігі қазақ-жоңғар соғыстарының тарихында айрықша орын алады. Наурызбайдың іс-әрекеттері тек жауға қарсы күресте ғана емес, сондай-ақ халықтың рухын көтеру, ұрпаққа ерлік үлгісін көрсету тұрғысынан да маңызды болды. Бұл кезеңнің батырларының ерліктері қазақ халқының ұлттық сана-сезімінде мәңгі қалды, ал олардың бірі – Наурызбай – өз дәуірінде ғана емес, кейінгі ұрпаққа да батырлық пен ерлік символы ретінде белгілі.

Наурызбай Алатау маңындағы Жалпақтас-Серіктас ауылында (қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы) Ұлы жүздің Шапырашты руының Төлеміс тармағынан шыққан Асыл-желді руының өкілі Құтпанбеттің ұлы болып дүниеге келді. Құтпанбеттің бес ұлы болған: үлкен ағалары Құдайберген, Доланғар, Хангелді және Жангелді батырлықпен танымал болып, түрлі шайқастарда қаза тапқан. Кенже інісі – Қожағұл ұзақ өмір сүрген.

Наурызбай бала кезінен дене бітімімен ерекшеленіп, бойы ұзын әрі мықты болды. Қазыбек жазуынша, «Наурызбайдың биіктігі мен иық күші түйенің өркешімен тең, ал бойы мен түрі ерекше» деп сипатталған. Аңыздарға қарағанда, оның әкесі болашақ батыр үшін екі ала айғыр өсірген, олар Наурызбайға он сегіз жыл қызмет еткен. Он алты жасында ол жоңғарларға қарсы алғашқы шайқасына аттанып, жасынан-ақ батыр ретінде танылған. Қалмақтардың ең мықты жауынгерлерімен болған шайқастар мен ірі соғыстар Наурызбайға атақ пен даңқ әкелген.

2000 жылдары Наурызбай батырдың атымен байланысты тарихи мұрағат құжаттары жарияланды. 1848 жылы Омбы қаласында Сібір қырғыздарының шекара бастығы Врангельге шағым түсірген. Оны Абылай ханның ұлы Сүйік сұлтан жолдаған. Құжатта жеті сұлтан мен аға сұлтандар өз мөрлерін басып, 15 би қолдарының орнына рудың таңбасымен бекіткен. Ақсу және Лепсі өзендері бойындағы даулы жерлерге қатысты наймандар мен үйсіндердің құқығы туралы дәлелдер көрсетілген. Үйсін болысынан, Шапырашты бөлімінен Наурызбай би Ақсу және Лепсі болыстарының арасында көшіп жүріп қайтыс болған деп жазылған. Оның есімі қазіргі күнге дейін Наурызбай-Қарасу өзенінде, ал Қарасу-төбе тауында зираты бар.

2006 жылы Қаскелең қаласында Наурызбай батырдың туғанына 300 жыл толуына орай Алматы облысы, Қарасай ауданы орталығында ескерткіш ашылды. Ескерткіш ат үстінде, қолында қару ұстап, екі жолдың қиылысында тұрған батырды бейнелейді. Ол Жетісу кеңістігін бақылап, қазақ жерін қорғауға дайын тұрғандай көрінеді. Мүсінші – Н. Далбай.

Шапырашты Наурызбай батырдың ерлігі, әскери шеберлігі және халық алдындағы беделі қазақ тарихында мәңгі сақталып, батырлық пен отанға адалдықтың символына айналды.