Сарапшылар Қазақстанның «Вашингтон моделін» БҰҰ деңгейіне шығару туралы ұсынысын түсіндірді
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ президенті Дональд Трамп пен ірі технологиялық компаниялардың басшылары қол қойған жасанды интеллектіні қауіпсіз әрі жауапты дамыту жөніндегі келісімді қолдап, оны БҰҰ қамқорлығымен жасалатын халықаралық шарттың негізі ретінде қарастыруды ұсынды. Мемлекет басшысы «Вашингтон моделін» сарапшылар мұқият зерделегеннен кейін барлық мүдделі елдер үшін модель ретінде ұсынуға болатынын айтып, Қазақстанның осы мәселелер бойынша халықаралық диалог алаңы болуға дайын екенін мәлімдеді. ҚСЗИ сарапшылары Президент бастамасының маңызын және «Вашингтон моделін» халықаралық деңгейге шығару мүмкіндігін түсіндірді, деп хабарлайды Azattyq Rýhy.
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ саяси зерттеулер бөлімінің жетекші сарапшысы Нұрдәулет Затилланың айтуынша, Қазақстанда жасанды интеллект мемлекеттік қызметтерде, банк секторында және денсаулық сақтау саласында қолданыла бастады.
«Қазақстан үшін ЖИ әлдеқашан абстрактілі технология болудан қалды. Ол мемлекеттік қызметтерде, банк секторында және денсаулық сақтау саласында қолданыла бастады. Ұлттық Alem.Cloud суперкомпьютерлік кластері іске қосылды, Екібастұзда деректерді өңдеу орталықтарының алқабын құру жұмыстары жүргізілуде, ал өткен жылы қазақстандық IT-қызметтердің экспорты 1 млрд доллардан асты. Алайда ЖИ күнделікті өмірге неғұрлым терең енген сайын, оның қателігінің құны да соғұрлым жоғары болады. Сондықтан ЖИ қауіпсіздігі – азаматтардың мемлекетке деген сенімі мәселесі. Егер алгоритм адамға қатысты шешім қабылдауда қателессе, оның алдында американдық компания емес, жергілікті басқару жүйесі жауап береді», – деді сарапшы.
Нұрдәулет Затилла Мемлекет басшысының ұсынысын Қазақстанның соңғы жылдардағы ішкі күн тәртібімен байланыстырады. Оның айтуынша, цифрлық технологияларды пайдалану кезінде жеке деректерді қорғау жаңа Конституцияда бекітілген, Цифрлық кодекс және ЖИ туралы бөлек заң қабылданған.
«Қазақстан өңірде осы саланы өз ішінде реттеуді алғашқылардың бірі болып бастады, енді жаһандық ережелерді қалыптастыруға бақылаушы ретінде емес, белсенді қатысушы ретінде атсалысуға дайын. Енді Президент ЖИ-ді дамыту жөніндегі кеңес мүшелеріне Қазақстанның халықаралық бастамасы бойынша нақты ұсыныстарды қысқа мерзімде енгізуді тапсырды, ал ортақ пайым желтоқсан айында АҚШ-тың Майами қаласында өтетін G20 саммитінде таныстырылады», – деді Нұрдәулет Затилла.
Сарапшы «Вашингтон келісімінің» ерікті сипатта екенін және жаһандық модельге айналу үшін құжатты жетілдіру қажет екенін атап өтті.
«Вашингтон келісімі ерікті сипатқа ие, яғни онда мәжбүрлеу тетігі жоқ және оған тек америкалық компаниялар қол қойған. Жаһандық модельге айналу үшін құжатты жетілдіру қажет. Сондықтан Мемлекет басшысы БҰҰ қамқорлығымен жасалатын шарт туралы айтып отыр – бұл әрбір елдің өз дауысы болатын формат. Президент атап өткендей, ЖИ тәуекелдері ұлттық шекаралардан асып түседі және мемлекеттер мен бизнестің үйлестірілген іс-қимылын талап етеді. Демек, бұл талқылауда технологияларды тек жасайтын елдердің ғана емес, оларды пайдаланатын мемлекеттердің де мүдделері ескерілуі маңызды», – деді ол.
ҚСЗИ жаһандық экономика және тұрақты даму бөлімінің аға сарапшысы Диас Құмарбеков Президенттің ұсынысы америкалық құжаттағы ерікті міндеттемелерді халықаралық деңгейдегі ережелерге айналдыруға мүмкіндік беретінін атап өтті.
«Халықаралық құқық нормалары мемлекеттердің міндеттемелері арқылы қалыптасады, ал компаниялардың уәдесі оның орнын баса алмайды. Қыркүйектегі декларацияға қол қойған Қазақстан БҰҰ қамқорлығымен жасалатын шарттың негізі ретінде америкалық құжатты алуды ұсынып отыр. Осылайша, бір апта бұрын бір-біріне үйлеспейтін болып көрінген екі тәсілді біріктіреді. АҚШ Президентінің қолы қойылған құжат Вашингтонға талқылаудан бас тартуға аз мүмкіндік қалдырады, ал заңдар мен реттеу туралы ескерту шартты келісімнің жалғасы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді», – деді сарапшы.
Диас Құмарбеков келісімнің барлық мүдделі елдерге ашық болуы маңызды екенін айтты.
«Сонымен бірге тұжырым ұсыныс сипатында қалып отыр. Мемлекет басшысының айтуынша, келісім «сарапшылар мұқият зерделегеннен кейін барлық мүдделі елдер тарапынан модель ретінде қарастырылуы мүмкін». Бұл АҚШ-тан тыс әзірлеушілерге, ең алдымен қытайлық компанияларға да орын қалдырады. Өйткені олардың қатысуынсыз ережелер нарықтың тек бір бөлігін ғана қамтиды», – деді ол.
Сарапшы БҰҰ алаңында мұндай диалог үшін ғылыми негіз бен тиісті формат бар екенін атап өтті.
«2025 жылғы 26 тамыздағы Бас Ассамблеяның 79/325 қарарымен 40 сарапшыдан тұратын ЖИ жөніндегі Тәуелсіз халықаралық ғылыми топ және ЖИ-ді басқару жөніндегі Жаһандық диалог құрылды. Оның алғашқы сессиясы шілде айында Женевада өтті. Қазіргі таңда бұл екі тетік те нақты ережелер белгілемейді және олардың келіссөздерге арналған дайын мәтіні жоқ. Қазақстанның бастамасы оларға жұмыс істеуге нақты тақырып бере алады», – деді Диас Құмарбеков.
Ол Қазақстанның диалог алаңы болуға дайындығының нақты тәжірибелік негізі бар екенін де айтты.
«2017 жылдан бері Астанада Сирия мәселесін реттеу жөніндегі халықаралық кездесулер өтті, ал 2024 жылғы мамырда Алматы Армения мен Әзербайжан сыртқы істер министрлерінің келіссөздерін қабылдады. ЖИ саласындағы бағыт та осыған ұқсас жүйелі сипатқа ие. Шілде айында Шанхайда Президент ЖИ-ді реттеу мен стандарттау бойынша тұрақты сараптамалық платформа құруға шақырды, ал 1 қыркүйекте «ШЫҰ плюс» саммитінде әртүрлі орталықтар арасындағы диалогқа ықпал ете алатын орта державалар туралы айтты. Вашингтон құжатын қолдау осы бағытты толықтырады, өйткені ЖИ ережелері жөніндегі келіссөздер алаңына технологиялық екі орталықтың да сенімі қажет», – деді сарапшы.
ҚСЗИ жаһандық экономика және тұрақты даму бөлімінің бас сарапшысы Жанна Булхаирова «Вашингтон моделінің» өнеркәсіптегі ЖИ жүйелеріне де қатысы бар екенін атап өтті.
«Өнеркәсіптің цифрлық трансформациясы ЖИ-ді қателік тек қаржылық емес, өндірістік тәуекелдерге де әкелетін процестерге енгізуді көздейді. Бұл – энергетика, тау-кен металлургия кешені, көлік және логистика кәсіпорындары. Көпдеңгейлі бақылау қағидаттарын, яғни ішкі тексерулерді, тәуелсіз бағалауды және басқарушылық жауапкершілікті өнеркәсіптік ЖИ жүйелеріне қойылатын салалық талаптар түрінде бейімдеу орынды», – деді Жанна Булхаирова.
Оның айтуынша, мұндай жүйелерді енгізу үшін тәуелсіз техникалық сараптама мен мамандар даярлау мәселесіне де назар аудару қажет.
«Бұл мүмкіндіктерді іске асыру ішкі жұмысты талап етеді. Сыртқы бағалау модельдерді тестілеуге және компаниялардың рәсімдерін тексеруге қабілетті мамандар болған жағдайда ғана тиімді. Сондықтан кадрлар даярлауға және университеттер мен зерттеу орталықтары базасында тәуелсіз техникалық сараптаманы дамытуға назар аудару орынды. Қауіпсіздіктің жалпы қағидаттарын өнеркәсіп, қаржы, мемлекеттік қызметтер және тәуекелі жоғары басқа да секторларға арналған практикалық стандарттармен толықтыру қажет. Жүйелердегі ақаулар мен қауіпті мінез-құлық туралы хабарлау тәртібін түсінікті етіп, әзірлеуші, оператор және реттеуші арасындағы жауапкершілікті нақты бөлу де пайдалы болар еді», – деді сарапшы.
Жанна Булхаирова келісімнің ерікті сипатына да назар аударды.
«Келісімнің ерікті сипатта болуы да ерекше назар аударуды қажет етеді. Қол қою қағидаттар жөніндегі уағдаластықты бекітеді, ал нәтиже оның кейінгі орындалуына байланысты. Сондықтан халықаралық бастаманы әзірлеу кезінде верификация, аудиторлардың тәуелсіздігі, олардың қорытындыларына қолжетімділік және елеулі бұзушылықтардың салдары мәселелерін пысықтау маңызды», – деді ол.
Мемлекет басшысының ұсынысы «Вашингтон моделін» сараптап, оның негізінде БҰҰ қамқорлығымен халықаралық шарт әзірлеу мүмкіндігін қарастыруға бағытталған. Қазақстан бұл мәселе бойынша диалог алаңы болуға дайын екенін мәлімдеді, ал ортақ пайымды желтоқсанда Майамиде өтетін G20 саммитінде таныстыру жоспарланып отыр.