Көпвекторлы саясат пен жауапкершілік философиясы қандай
1991 жылы әлем картасында егемен мемлекет ретінде пайда болған сәттен бастап Қазақстан өзінің сыртқы саяси доктринасының негізі ретінде бейбітсүйгіштік, теңгерімділік және көпжақтылық принциптерін бекітті. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы геосаяси тұрақсыздық пен ішкі-сыртқы сын-қатерлерге қарамастан, Астана прагматикалық әрі бейтарап диалог орталығына айналуды көздеді. Бүгінде Қазақстанның сыртқы саясаты Біріккен Ұлттар Ұйымының жарғысына толық сәйкес келетін және жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған бірегей феномен ретінде танылды, деп хабарлайды Azattyq Rýhy.
Елдің халықаралық аренадағы беделі құрғақ декларациялармен емес, нақты әрі тарихи маңызы бар бес іргелі бағытпен айқындалады: ядролық қаруды таратпау, дипломатиялық медиация, халықаралық ұйымдардағы белсенді төрағалық, конфессияаралық диалог және бітімгершілік операциялары.
Қазақстанның жаһандық бейбітшілікке қосқан ең басты және тарихи үлесі – оның ядролық қарудан өз еркімен бас тартуы. Тәуелсіздік алған тұста ел аумағында 1410 ядролық оқтұмсық қалған болатын. Бұл әлемдегі төртінші ең ірі ядролық арсенал еді. Осы орасан зор әскери қуаттан бас тартып, жеткізу жүйелерін бөлшектеу және материалдарды халықаралық бақылау аясында тапсыру – мемлекеттің жауапкершілік деңгейін көрсетті.
Тәуелсіз Қазақстанның ең алғашқы әрі батыл қадамдарының бірі ретінде 1991 жылдың 29 тамызында әлемдегі ең ірі Семей ядролық сынақ полигоны ресми түрде жабылды. Бұл тарихи шешім кейінірек халықаралық деңгейде үлкен қолдауға ие болып, БҰҰ Бас Ассамблеясы дәл осы күнді «Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күні» деп жариялады.
Елдің антиядролық саясаты мұнымен тоқтаған жоқ. 2006 жылы Қазақстан көршілес мемлекеттермен бірге Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ құру туралы келісімге қол қойып, ол 2009 жылдың наурызында өз күшіне енді. Ал 2015 жылдың желтоқсанында Астананың тікелей бастамасымен БҰҰ Бас Ассамблеясында «Ядролық қарусыз әлем құру туралы жалпыға ортақ декларация» қабылданды. Сонымен қатар, Өскемен қаласында МАГАТЭ-нің Уранның аз байытылған қорын сақтау банкін орналастыру елдің бейбіт атомды дамыту ісіндегі ең сенімді жаһандық серіктес екенін тағы бір мәрте айғақтады.
Геостратегиялық тұрғыдан Шығыс пен Батыстың, Солтүстік пен Оңтүстіктің түйіскен жерінде орналасқан Қазақстан халықаралық дағдарыстарды шешуде таптырмас бейтарап аралық сот рөлін атқарып келеді.
Бұған нақты мысал ретінде 2013 жылы Алматы қаласында өткен Иран мен «5+1» тобы (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бес тұрақты мүшесі және Германия) арасындағы келіссөздерді атауға болады. Бұл кездесулер тығырыққа тірелген диалогты қозғап, 2015 жылғы тарихи Бірлескен кешенді іс-қимыл жоспарының қабылдануына негіз қалады.
Сонымен қатар, 2017 жылдан бері жалғасып келе жатқан «Астана процесі» Сирия дағдарысын реттеуде Женева форматын толықтырып, Сирия үкіметі, оппозиция және кепілгер мемлекеттерді (Ресей, Түркия, Иран) бір үстелге отырғызды және қантөгісті азайтуға айтарлықтай үлес қосты. Ал 2024 жылы Қазақстан Оңтүстік Кавказ бейбітшілігіне де ағайындық танытып, Армения мен Әзербайжан арасындағы көпжылдық шекаралық дауды шешу үшін бейбіт келіссөздер алаңын ұсынды. Қос тараптың бұл ұсынысты қабылдауы ел дипломатиясының жоғары беделін дәлелдейді.
Қазақстан тек дайын құрылымдарға мүше болып қана қоймай, аймақтық қауіпсіздіктің жаңа архитектурасын қалыптастырушы бастамашы ретінде танымал. Орталық Азия аймағына қатысты мемлекет «Табысты Орталық Азия – табысты Қазақстан» стратегиялық формуласын ұстанады.
Азия құрлығында бейбітшілік пен сенімді нығайту мақсатында 1992 жылы Қазақстанның бастамасымен Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес (АӨСШК) құрылды, бүгінде ол 28 мүше мемлекетті біріктіретін ірі форумға айналды.
Қазақстан халықаралық ұйымдар шеңберінде көпжақты дипломатияның белсенді рекордшысы болып саналады. Ел бір уақытта АӨСШК, Түркі мемлекеттері ұйымы, Орталық Азия мемлекеттері кеңесі, ҰҚШҰ, ИАҚҰ және Аралды құтқару халықаралық қоры сияқты бірқатар маңызды құрылымға төрағалық етіп, жаһандық күн тәртібін айқындап отыр.
Қазақстанның бейбітшілік сүйгіш саясаты тек келіссөз бөлмелерімен шектелмейді, ол БҰҰ миссиялары аясындағы әскери және гуманитарлық қатысумен де бекітілген. Бүгінгі таңда 630-дан астам қазақстандық әскери қызметші БҰҰ-ның бітімгершілік операцияларынан өтті. Алайда, еліміздің бітімгершілік тарихындағы ең маңызды бетбұрыс – БҰҰ-ның «Бөлінуді бақылау жөніндегі күштері» (UNDOF) құрамында Голан жоталарында (Сирия Араб Республикасы) атқарылған миссия болды. Бұл – Қазақстан Республикасы бітімгерлерінің тарихындағы тұңғыш дербес операция.
Фауар базасында орналасқан қазақстандық ұлттық контингент Израиль мен Сирия арасындағы атысты тоқтату туралы келісімнің сақталуын қадағалауда, бақылаудағы аумақты патрульдеуде және жарылғыш заттардан тазартуда шешуші рөл атқарды. Миссияның алғашқы кезеңінде-ақ бітімгерлер 557 күрделі тапсырманы сәтті орындады. Өңірдегі жағдай шиеленісіп, көтерілісшілер базаны басып алуға әрекеттенген сындарлы сәтте, қазақстандық жауынгерлер жоғары табандылық танытып, нысанды берік қорғап қалды. Сонымен қатар, жедел әрекет ету тобы БҰҰ басшылығы мен қызметкерлерін Дамаскіден Фауар базасына үш мәрте сәтті эвакуациялап, халықаралық персоналдың қауіпсіздігін толық қамтамасыз етті.
Бұл қаһармандық пен кәсібиліктің заңды жалғасы ретінде Голан жоталарында қызметін аяқтаған екінші бітімгерлік контингенттің елге оралуы болды. Подполковник Жәнібек Нұрлановтың жетекшілігімен 69 бітімгерден тұратын рота Алматыдағы «28 гвардияшы-панфиловшылар» саябағында салтанатты түрде қарсы алды. Бұл айтулы оқиға Қазақстан Республикасының Бітімгер күнімен тұспа-тұс келді. Екінші контингент миссия барысында мыңнан астам іс-шара өткізіп, олардың инженерлік-саперлік тобы 4 мыңға жуық жарылғыш құрылғыны залалсыздандырды.
БҰҰ-ның кешенді тексерістерінің қорытындысы бойынша Қазақстанның ұлттық контингенті 100 балдан 98 балл жинады. Бұл соңғы үш жыл ішінде осы миссия құрамындағы барлық халықаралық контингенттер арасында тіркелген ең жоғары және үздік көрсеткіш.
Қазақстандық әскерилердің бұл жоғары дайындығы мен ерлігіне БҰҰ басшылығы, соның ішінде БҰҰ Бас хатшысының бітімгерлік операциялар жөніндегі орынбасары Жан-Пьер Лакруа жоғары баға берді. Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы генерал-майор Мереке Көшекбаев атап өткендей, Голан жоталарындағы бұл жетістік Қазақстанның толыққанды бітімгерлік әлеуеті бар мемлекеттер қатарына ресми енгенін паш етті. Ендігі кезекте осы жинақталған бірегей тәжірибе ел ішіндегі жас сарбаздарды даярлау мен жауынгерлік жүйені жаңғыртуға жұмсалмақ.