Жаңбыр жауса, «Венецияға айналатын Астана» тарих қойнауына біржолата енді ме
Бүгін күндіз Астанада шелектеп тұрып жауын жауды. Бірақ бұрынғыдай қала көшелерін су басып, көліктер жүре алмай қалды деген ақпараттар да, желіні жаулап алатын небір шулы видеолар да бұл жолы байқалған жоқ. Сонау бір жылдары Астананың нөсер жаңбырдан кейін «Венецияға» айналып, көшелерінде қайық жүзетін күндері әлі де есіңізде шығар? Бұл мәселе ұзақ жылдар бойы шаһар тұрғындары мен басшылығының бас ауруы мен әлеуметтік желінің басты тақырыбына айналған еді. Алайда, соңғы уақытта қала көшелеріндегі су деңгейімен бірге тұрғындардың да бұл қауіптен секемденуі айтарлықтай сейілгендей. Әрине, бұл өзгерістің артында тәулік бойы күндіз-түні бел жазбай еңбек ететін, табиғаттың тосын мінезіне бірінші болып төтеп беретін коммуналдық қызметкерлердің орасан зор үлесі мен жанкештілігі тұр. Azattyq Rýhy тілшісі бас шаһардың су астында қалу қаупін қалай еңсергенін зерттеп, әлемдік алып мегаполистердің озық тәжірибесі мен қарапайым жұмысшылардың маңдай тері тоғысқан инфрақұрылымдық серпілісті талдап көрді.
Өткенге көз жүгіртіп көрсек, елордалықтардың есінен ешқашан кетпейтін қызықты да мұңды суреттер көз алдымызға келеді. Қаланың бас тамырындай болған Мәңгілік ел даңғылы, Бауыржан Момышұлы мен Тәуелсіздік қиылысы, Иманов пен Ғабдуллин көшелері, Бараев пен Республика даңғылының тоғысқан тұсы... Нөсер жауын құйып өткенде, бұл көшелер кәдімгі «айдын көлге» айналатын еді. Жеңіл көліктер тізеден су кешіп, қоғамдық автобустардың ішіне толған жаңбыр суы жолаушылардың берекесін қашыратын. Ал осы сәтті қалт жібермейтін тапқыр тұрғындар үрлемелі қайықтарын сүйреп шығып, асфальт үстінде есіп жүретін еді. Әлеуметтік желіні жарып, хитке айналатын сол бір видеолар бүкіл елді күлкіге де, ойға да батыратын.
Дәл осындай сәттерде, табиғаттың тосын мінезіне бірінші болып коммуналдық қызметкерлер қарсы тұратын. Олар құйып тұрған жаңбырға да, белшеден келген лай суға да қарамастан, қала тынысын ретке келтіру үшін жан аямай еңбек етті. Шаһар тіршілігін қалыпты арнаға түсіру жолында сала мамандары нағыз жанкештілік танытатын.
Астананың сол жылдарғы су астында қалуын тек табиғаттың тосын мінезінен көру – мәселенің тек беткі қабаты ғана. Шын мәнінде, бұл бас қаланың тым жылдам дамуы мен Сарыарқаның географиялық ерекшелігі тоғысқан сәтте пайда болған күрделі инженерлік тығырық еді.
Ең алдымен, елорда табиғатынан мүлдем тегіс жазықтықта орналасқан. Алматы сияқты судың өздігінен төмен қарай ағып кететін табиғи еңістігі мен арықтары Астанада болған жоқ. Оған қоса, бас шаһар әлемдегі ең тез өсіп жатқан мегаполистердің бірі ретінде жер үстіндегі зәулім сәулетін жылдам қалыптастырғанымен, жер астындағы көрінбейтін инфрақұрылым – нөсер кәріздерінің құрылысы бұл үлкен қарқынға ілесе алмай қалды. Қала үлкейген сайын ашық топырақ пен батпақты аймақтар азайып, Астана асфальт пен бетонның берік «құрсауына» енді. Табиғи ортада жаңбыр суын бойына сіңіріп алатын жер қалмағандықтан, шелектеп құйған нөсер түгелдей жол бетіне шығып, жоғарыда аты аталған көшелер мен даңғылдар «шағын Венецияға» айналатын.
Ал ескі оң жағалаудағы жерасты жүйелері сонау Целиноград кезеңінен қалған, аздаған халыққа ғана есептелген тар құбырлар болатын. Жаңадан бой көтерген сол жағалаудағы алғашқы коллекторлар да секунд сайын тасыған мыңдаған текше метр суды қабылдауға қауқарсыз еді. Суды сыртқа айдайтын қуатты тазарту нысандары мен ірі сорғы станцияларының тапшылығынан, жерасты құбырлары лезде суға толып, тіпті құдықтардан кері атып жататын. Бұл жас қаланың даму жолындағы үлкен қиындықтың бірі еді.
Техника өздігінен қозғалып, құбырлар өзінен-өзі тазармайды. Астана көшелері суға толған сол бір сын сағаттарда, қала тұрғындары терезеге қарап жаңбырдың басылуын күткенде, «Астана Тазалық» коммуналдық компаниясы мен Elorda Eco System қызметкерлері дауыл мен нөсерге қасқайып қарсы тұрды. Олардың еңбегі – құрғақ есептерде айтыла бермейтін, бірақ қаланы үлкен апаттан сақтап қалған нағыз жанқиярлық еді.
Нөсер құйып, көшелерді су баса бастағанда, бұл жандар белшесінен мұздай су кешіп, жерасты құдықтары мен су қабылдайтын торлардың үстінде тұрды. Өйткені ағаштардың бұтақтары, күзгі жапырақтар мен көшедегі тұрмыстық қоқыстар су ағысымен келіп, торларды лезде бітеп тастайтын. Егер оларды дер кезінде қолмен тазартпаса, ең қуатты сорғының өзі істен шығып, қала іші біржола су астында қалар еді. Олар жауын басылғанша, тіпті түн ортасынан таң атқанша судың ішінде жүріп, әрбір коллектордың еркін жұмыс істеуін қадағалады.
Сонымен қатар, арнайы вакуумды көліктердің жүргізушілері мен мотопомпа операторлары бір сәт те дамыл таппады. Су ең көп жиналған қауіпті орындарға бірінші жетіп, тонналаған суды тоқтаусыз сорып, қала сыртына тасыды. Бүгінде Астананың жаңбырдан көз ашқан сәттері тарихқа еніп, көшелердің құрғақ әрі қауіпсіз болуы – сол түндері көз ілмей, суық жаңбырдың астында елорданың тазалығын күзеткен қарапайым жұмысшылардың маңдай тері мен қажырлы еңбегінің тікелей нәтижесі.
Дәл осы жерде «Бас шаһардың инфрақұрылымына сын болған бұл түйткілді мәселе қалай еңсерілді?» деген заңды сұрақ туындайды. Әрине, Астананы нөсер жауын басып қалатын сәттер қазір де мүлдем жоқ емес, табиғаттың тосын мінезіне тосқауыл қою оңай емес. Дегенмен, бүгінгі ахуалды өткен жылдармен мүлдем салыстыруға келмейді. Қазір бұрынғыдай қоғамдық автобустардың ішін су алып, көше ортасында үрлемелі қайықпен жүзген тұрғындарды көрмейсіз. Мұның өзі – осы бағытта жылдар бойы табандылықпен атқарылған ауқымды шаруалар мен төгілген тердің заңды әрі жемісті нәтижесі екені даусыз.
Астана қаласының әкімі Жеңіс Қасымбектің мәліметінше, бас шаһардың су бұру жүйесін дамыту бағытындағы жұмыстар соңғы жылдары мүлдем жаңа қарқын алды.
«Өткен жылы шаруашылық-тұрмыстық кәріз желілерінің 10 шақырымы және кәріз-сорғы станциясын салу бойынша 2 жоба толық аяқталды. Биыл 2 кәріз-сорғы станциясын салу бойынша 2 жобаны аяқтау жоспарланып отыр. Қазіргі уақытта орташа су бұру көлемі – 350-360 мың м³/тәулік деңгейінде. Ал жыл сайынғы өсім шамамен 10 мың м³/тәулік көлемінде. Ағынды сулар қолданыстағы кәріз-тазарту құрылыстары арқылы тазартылады. Қуаттылығын арттыру мақсатында биыл тәулігіне 188 мың м³ өнімділікке ие КТҚ-2 нысаны және оған кіретін-шығатын коллекторлар құрылысы басталады», – деп жазды Жеңіс Қасымбек.
Шаһар басшысының айтуынша, қазіргі уақытта Көктал, Өндіріс елді мекендерінде және Индустриялық парк аумағында жалпы өнімділігі тәулігіне 85 мың текше метр болатын жергілікті тазарту құрылысын жобалау жұмысы жүргізіліп жатыр. Сонымен қатар, қолданыстағы КТҚ-1 нысанын жаңғырту арқылы оның өнімділігін тәулігіне 25 мың текше метрге арттыру көзделіп отыр.
Қала әкімі елорданың нөсерлі кәріз жүйесі бүгінде 20 тазарту құрылысы мен бір жинақтау тоғанынан, сондай-ақ 621 шақырым болатын магистральдық коллектордан құралатынын атап өтті. Бұл жүйе 20,1 мың гектардан астам аумақтың жерүсті ағын суларын бұруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, соңғы жылдары атқарылған шаралардың нәтижесінде жерүсті ағын суларын бұру аумағы 16,7 мың гектардан 20,1 мың гектарға дейін кеңейтілген. Қазіргі уақытта Триатлон паркі ауданындағы және Ақжол көшесі бойындағы тазарту құрылыстарын салу және кеңейту жұмысы жүріп жатыр, бұл жобалар Алматы мен Байқоңыр аудандарындағы бірқатар көше мен жолды су басу қаупін айтарлықтай азайтады.
Мегополис басшылығының болашақ жоспарларына көз жүгіртсек, елорданы әбігерге салатын бұл су тасқыны мәселесі таяу онжылдықта тарих қойнауына енбек. Нақтырақ айтсақ, тиісті мәліметтер бойынша, Астананың жаңбыр суынан зардап шегу проблемасы 2035 жылға таман толығымен еңсеріледі.
Жауын суын тиімді бұру мен нөсер кәріздерін жүргізуде әлемдік алпауыттардың да айтарлықтай тәжірибесі бар. Біз осы тұста алып жерасты су қоймаларын салған Токио, сумен бірге өмір сүруді үйренген Роттердам қалаларында және Қытай елінде бұл күрделі мәселенің қалай шешіліп жатқанына үңіліп көрдік.
Токио. Әлемдегі ең алып су бұру жүйесі Жапония астанасында орналасқан. Токионың жер астында, 50 метр тереңдікте «G-Cans» деп аталатын алып резервуарлар мен туннельдер желісі салынған. Тайфун немесе тропикалық нөсер кезінде қала көшелеріне жайылған су осы жер астындағы алып зәулім залдарға жиналады. Содан кейін қуатты авиациялық турбиналар секундіне 200 тонна суды қауіпсіз өзендерге айдап шығады.
Қытай. Іргеміздегі көршілес елдің билігі су тасқынымен күресудің табиғи әдісін тапты. Олар қалаларды «сорғыш» сияқты жасауды қолға алған. Мұндай қалалардағы асфальт пен плиткалар суды өткізгіш материалдардан жасалады. Жаңбыр суы жерге сіңіп, арнайы жер асты қоймаларына жиналады да, кейіннен сүзіліп, қаланы көгалдандыруға және субұрқақтарға қайта пайдаланылады. Бұл – экологиялық тұрғыдан ең тиімді әдіс.
Роттердам. Теңіз деңгейінен төмен орналасқан Нидерланд елі сумен күресудің халықаралық шебері саналады. Роттердам қаласында арнайы «су алаңдары» (Water Squares) салынған. Күн ашық кезде бұл жерлер балалар ойнайтын, жастар скейт тебетін қарапайым қоғамдық кеңістік қызметін атқарады. Ал нөсер жауын құйған сәтте бұл алаңдар автоматты түрде су жинайтын үлкен бассейнге айналады. Жаңбыр басылған соң, су біртіндеп кәріз жүйесіне жіберіледі.
Әлемдік алпауыттардың озық технологиясы мен Астанада атқарылып жатқан ауқымды жұмыстарды саралай келе, бір нәрсені нақ басып айтуға болады: заманауи мегаполисті топан судан қорғау – тек құбырлардың жуандығымен ғана өлшенбейді. Бұл – инженерлік есептің дәлдігі, смарт-технологиялардың тиімділігі және ең бастысы – сол жүйені жан-тәнімен жұмыс істетіп тұрған адам капиталы.
Бүгінгі бас қала бұрынғыдай жауыннан жасқанатын, нөсер басталса, «қайық іздейтін» дәрменсіз шаһар емес. Астананы бірнеше жыл бұрын мазалаған «Венеция» синдромы артта қалып барады. Иә, Сарыарқаның төсінде бой көтерген жас қаланың инфрақұрылымдық тығырықтары болды. Алайда, елорда билігінің жүйелі жоспары мен бөлінген инвестицияның нәтиже беруі – ең алдымен, күндіз-түні бел жазбай еңбек ететін коммуналдық қызметкерлердің маңдай терімен тікелей байланысты. Олардың суық жаңбырдың астында, белшесінен лай кешіп жүріп атқарған жанқиярлық жұмысы болмаса, ең заманауи техника мен алып құбырлардың өзі жай ғана темір болып қалар еді. Шаһардың бүгінгі құрғақ әрі қауіпсіз көшелері – осы қарапайым жұмысшылардың қалаға деген шынайы сүйіспеншілігі мен ерлігінің жемісі.
Әрине, қала әлі де өсіп, шекарасы кеңейіп жатыр. Жаңадан бой көтеретін шағын аудандардың инфрақұрылымын алдын ала сауатты жоспарлау – алдағы уақыттың басты талабы. Токионың алып жерасты залдары немесе Қытайдың «сорғыш қалалары» сияқты заманауи концепцияларды Астананың дамуына бейімдеу, шаһардың алдағы онжылдықта бұл мәселені тарих қойнауына біржола жолдауына кепілдік бермек.
Бүгінгі шелектеп құйған жаңбыр елорда үшін кезекті әбігер емес, атқарылған ауқымды жұмыстар мен коммуналдық сала мамандарының дайындығын көрсететін емтихан іспетті өтті.